Kunstvraag februari 2017

 Nikki de Saint Phalle met Les Trois Grâces

Nana's aan de macht

Hoewel ze nog leeft, is Niki de Saint Phalle nu al de onsterfelijke heldin van een hele generatie vrouwen, de mythe van een vrouw die erin slaagde haar traditionele rol te doorbreken en zichzelf dankzij de kunst te ontplooien. De Saint Phalle werd onder de doopnaam Catherine Marie-Agnes Fal de Saint Phalle in 1930 als dochter in de lijn der verwachtingen te verlopen, maar doordat ze op 11-jarige leeftijd door haar vader was misbruikt, leed ze aan gedragsstoornissen en werd ze herhaaldelijk van school gestuurd. Op de leeftijd van achttien jaar liep ze van huis weg. Ze trouwde me Harry Matthews en werkte als fotomodel. Twee jaar later kreeg ze haar eerste kind, een dochter en besloot ze een opleiding te volgen aan de acteursschool. Op de leeftijd van 24 jaar kreeg ze haar tweede kind, een zoon. Als gevolg van een erstige zenuwinstorting verbleef ze een tijd in een ziekenhuis en daar besloot ze om kunstenares te worden dankzij het schilderen had ze haar crisis kunnen overwinnen.

 

In 1960 maakte De Saint Phalle in Parijs kennis met de beeldhouwer Jean Tinguely, voor wie ze haar man en kinderen opgaf. Ze begon assemblages van tips en objecten te vervaardigen waarin ze plastic tassen vol me verf integraarde. In live performaces schoot ze lukraak op deze objecten met als gevolg dat de verf op het witte gips terecht kwam. Ze noemde deze werken Tics (Schoten) "Ik schoot op mannen, de samenleving en haar onrecht en op mijzelf .. ik was volledige verslaafd aan dit macabere maar opluchtende ritueel". De kunstcriticus Pierre Réstany nomineerde De Saint Phalle voor de kunstenaarsgroep Nouveaux Résistes, waartoe ook Arman César, Christo, Yves Klein, Daniel Spoerni en andere mannelijke kunstenaars behoorden. Na twee jaar provocerende schietvoorstellingen trok ze zich terug in een feminiene binnenwereld en begon ze bruiden, zwangere brouen en hoeren te schilderen: "De verschillende rollen waar vrouwen in mogen kruipen in onze samenleving.

 

In 1965 maakt Niki de Saint Phalle haar eerste Nana's: volumineuze heldere sculpturen van vrouwen, waarmee ze beroemd werd. Ze waren geïnspireerd op haar zwangere vriendin Clarice Rivers en oorspronkelijk gemaakt van wol, draad en papier-maché, maar later van polyester. De jaren daarna was ze uiterst productief: in Stockholm had ze een 29 meter grote Nana Hon (Zij) neergezet (1966), samen met Jean Tiguerly produceerde ze een groep van vijftien figuren die op het dak liet plaatsen van het Franse huis op de Expo in Montreal (1967); haar stuk All About Me werk in 1968 Kassel opgevoerd; in Zuid-Frankrijk liet ze drie Nana-huizen bouwen en starte ze haar eerste architectonische project (1969 - 1974) en in 1973 ging haar film Daddy in New York in première.

 

Een plek om te dromen

In 1971, het jaar waarin haar kleindochter werd geboren, huwde De Saint Phalle haar vriend Jean Tinguely. Door het voortdurende inademen van giftige polyesterdampen tijdens het maken van de Nana's waren haar longen zwaar beschadigd. In de jaren zeventig bracht ze veel tijd door in Zwitserse sanatoria om haar gezondheidsproblemen te verlichten. Tijden de eenzame wandelingen in de bergen werd het idee geboren om een beelden park op te richten, "een plek om te dromen, een tuin van plezier en fantasie". Van Italiaanse vrienden in Garavicchio in Toscane kreeg ze een stuk grond aangeboden, waar ze op eigen kosten de Giardino dei Tarocchi oprichtte: monumentale metalen figuren gebaseerd op de 22 motieven van de tarotkaarten, bedenkt met cement en versierd met mozaïeken van spiegels, glas en aardewerk. De grootse figuur is een sfinx die de kaart van de keizerin vertegenwoordigd. Het duurde meer dan een jaar om de tuin aan te leggen. In de sfinx bouwde ze haar eigen huis: ze woonde en werkte in de maag en slip in de borstkas "Twintig jaar geleden heb ik mijn kinderen verlaten om kunstenares te worden. Nu leeft ik sinds jaren in een moederfiguur en merk dat ik weer naar ze toegroei". In 1993 werd de tuin tot Frans cultureel monument op Italiaans gebied verklaard en voor het publiek opengesteld.

Jean Tinguely over leed in de nazomer van 1991. Hoewel ze al enige tijd met andere partners samenwoonden, waren ze altijd gehuwd én goede vrienden gebleven. Ze stonden dagelijks met elkaar in contact en werkten samen aan projecten al Fontaine de Stravinsky (1983), naast het Centre Greorges Pompidou in Parijs en de fontein van Châteteau-Chinon (1068), het gelijknameige geboortedorp van de voormalige president François Mitterand. Voor het binnenhof van de Bundeskunsthalle in Bonn ontwierpen ze ten slotte een 15 meter hoge zuil.

 

Als weduwe van Tinguerly besloot Niki de Saint Phalle de bezittingen van de kunstenaar te beheren en moest ze beslissen of het werk van de kunstenaar aan de stad zou worden vermaakt, aar een nieuwe Tinguerly-museum werd gebouwd. Nog voor het museum werk geopende, verhuiste De Saint Phalle naar Zuid-Californie. Haar long problemen was haar nu ernstig parten gaan spelen en ze hoopte dat het beter zou worden in een warm klimaat. Bovendien was ze eigenlijk van Amerikaanse komaf en de Amerikanen hielden erg van haar kunst. De Saint Phalle probeerde de dood van Tinguerly te boven te komen door de bewegende reliefs te maken de Tableaus éclates uit 1992-1993 bestonden uit verschillende fragmenten die met behulp van een motor uiteenvielen en daarnaweer samen kwamen. Ze noemde deze reliéfs Meta-Tinguerly, omdat ze haar herinnerden aan de kinetische beelden van Tinnguerly en aan het begin van hun samenwerking.

 

 

Het nieuwe huis van de kunstenares zou al snel zijn sporen in haar werk nalaten: de stralende kleuren van de huizen in La Jolla en bovenal de inheemse dieren. Ze beeldhouwde meeuwen, dolfijnen en orka's en gaf ze stralende kleuren. Een project dat ze herhaaldelijk had verschoven, verscheen weer op de voorgrond: een Ark van Noach met 39 dieren voor Jeruzalem. Anders dan bij de Bijbelse ark zouden de dieren in haar werk de niet binnengaan maar verlaten - op veilig gebied aangekomen. Het lijkt erop dat ook Niki de Saint Phalle tenslotte haar bestemming heeft bereikt.